” درخزینه ” شوشتر ، اولین ایستگاه راه آهن جنوب !

IMG_0801

برای تنظیم این مقاله ، از اطلاعات دقیق جناب آقای امیر قلی افشاری که در سال 1325 به استخدام شرکت نفت  مسجد سلیمان در آمده استفاده زیادی شده است ، وی هنوز وقایع آن روزگار ، نام کارفرمایان انگلیسی و همکاران خود در مسجد سلیمان را بیاد دارد ؛ ضمن تشکر از ایشان و فرزندشان آقای فرخ افشار که زمینه این دیدار را فراهم آوردند ، برای این خانواده آرزوی سلامتی و تندرستی را از خداوند بزرگ خواهانیم .

وجه تسمیه “در خزینه”

 پیش از ساخت روستا  ، زنی بنام خُزَینَه در محل فعلی روستا اقامت داشته که محل سکونت وی را دارالخُزَینِه می نامیدند ، زمینهای منطقه کلا جزو املاکی بود که از سده های گذشته متعلق به طوایف گندزلو افشار بوده و بعنوان چراگاه مورد استفاده قرار می گرفت .

کاوشها و بررسی های باستان شناسی نشان می دهد که این منطقه از هزاران سال پیش مورد توجه قبایل کوچرو و یکجانشین در ادوار پیش از تاریخ و تاریخی بوده است ؛ دکتر عباس علیزاده (باستان شناس و پژوهشگر ارشد دانشگاه شیکاگو) در سال 80 با کاوش در قسمتهایی از “درخزینه” توانست به آثاری از قدیمی ترین سکونتگاههای موقت در دشت که متعلق به اقوام کوچرو در هزاره پنجم پیش از میلاد بوده دست یابد ، همچنین وجود آثاری از تمدن ایلامی و دوره پارتی (اشکانی) در این منطقه کاملا مشهود است .

گفته می شود پرویز خان افشار اولین شخصی بود که در این روستا تعدادی از مردم را گرد آورده و به ساخت خانه می پردازد ؛ با حضور شرکت نفت ایران و انگلیس در خوزستان ، در خزینه بعنوان محلی مناسب با قابلیتهای مورد نیاز شرکت نفت انتخاب شده و پرویز خان از آن زمان در کسوت رئیس حراست شرکتی که در بین مردم به  “روستوز” ( محل استراحت ، کمپ ) معروف بود در “درخزینه” بکارگرفته می شود و در این میان ، بسیاری از اهالی روستا نیز به استخدام شرکت نفت ایران و انگلیس در می آیند ؛ در همین زمان بود که پرویز خان شروع به ساخت عمارت مشهور خود در روستای درخزینه می نماید .

 استاد یدالله نظری که در حدود 78 سال سن دارد بعنوان دستیاری جوان و تازه کار در ساخت عمارت پرویزخان بهمراه معمار عمارت حضور د اشته و بعدها خود شخصا به ساخت خانه هایی در روستا می پردازد.

درخزینه پایگاه و محل پشتیبانی کمپانی نفت ایران و انگلیس

در 26 می 1908 ( پنجم خرداد 1287 ) وقتی حفاری چاه در مسجد سلیمان به پایان رسید نفت به ارتفاع 50 فوت در هوا فوران کرد که سطح تولید آن به 2300  بشکه در روز می رسید. برای تبدیل این میدان نفتی به یکی از بزرگترین میادین نفتی جهان و بهره برداری از آن احتیاج به سرمایه گذاری زیادی بود که برای تامین آن شرکت انگلیس- ایران ( ANGELO – PERSIAN OIL COMPANY)  در سال 1909 تاسیس گردید.

 لزوم دسترسی آسان به نیرو ، خدمات و ابزار باعث گردید که انگلیسی ها راه آبی کارون – شاخه گرگر را برای این منظور انتخاب نمایند ؛  در این میان درخزینه بهترین محلی بود که بدین منظور انتخاب گردید .

OilBoiler

کمپ بزرگی بوسیله انگلیسیها در این منطقه ایجاد گردید و به تدریج تاسیساتی از قبیل پمپ های انتقال آب ، منبع آب ، تصفیه خانه آب آشامیدنی ، کارخانه تولید یخ ، مزرعه های کشت گندم ، ذرت ، سیب زمینی ، سبزی و صیفی ، گاوداری و پرورش خوک ، ژنراتورهای تولید برق ، درمانگاه و بانک ، بارانداز و اسکله ، ایستگاه راه آهن و مجموعه اداری و مسکونی در آنجا تاسیس گردید .

پیش از آنکه خط راه آهن در خزینه – مسجد سلیمان ایجاد گردد ، تنها راه دسترسی راه آبی شاخه شمالی کارون( گرگر) بود . در ابتدا تجهیزات مورد نیاز حفاری چاه نفت و به هنگام تاسیس شرکت نفت ، تجهیزات شرکت ، از طریق رودخانه و توسط مَرکب هایی *  که بین درخزینه و اهواز در رفت و آمد بودند به درخزینه منتقل می شد ؛ این تجهیزات در بار انداز درخزینه ، بوسیله دو جرثقیل بزرگ و کوچک استیمی (بخار) از لنجها پیاده می شد و از آنجا بوسیله گاری و حیوانات بارکش تا مسجد سلیمان حمل می شد ، تا این زمان هیچ جاده آسفالته ای وجود نداشت .

 

اولین قطار و خط راه آهن جنوب در “درخزینه”

در سال 1924م ( مصادف با 1303 شمسی ) شرکت نفت  ، خط آهن کوچکی بین در خزینه  و مسجد سلیمان ایجاد نمود . این راه آهن نزدیک به 58 کیلومتر طول داشت و فاصله بین دو خط 76 سانتیمتر بود ، ایستگاههای 5 میل (مایل) آبگاه ، 16 میل (بتوند) ، 24 میل و در نهایت تمبی ایستگاههایی بودند که قطار در آنها توقفی داشته و ذغال سنگ و و آب مورد نیاز خود را تامین می کرد ، چشمه علی مسجد سلیمان نیز بعنوان تعمیرگاه این قطارها تعیین شده بود .

Railroad_Bridge_Oil_fields

قطار درخرینه به مسجد سلیمان در حوالی بتوند

3 لکوموتیو با درجه بندی مختلف وجود داشت که به جابجایی کارکنان و مواد مورد نیاز شرکت بین مبدا و مقصد می پرداختند . هر روز مقادیری مواد غذایی چون شیر ، سبزیجات ، گوشت و سایر مایحتاج از درخزینه به مسجدسلیمان منتقل می شد ؛ این قطارها در ابتدا بوسیله ذغال سنگ و در نهایت بوسیله نفت به حرکت در می آمدند .  گفته می شود آب مورد نیاز برای تاسیسات مسجد سلیمان نیز بوسیله یک خط لوله از درخزینه تامین می شده است .

شرکت انگلیسی پِکِت و پسران دو لوکوموتیو در سالهای 1928 و 1936 برای این خط آهن طراحی نمودند که بر روی بدنه آن علائم اختصاری D.I.K به معنی ” درخزینه ” به چشم می خورد مسیر درخزینه تا مسجد سلیمان بوسیله این قطار حدود 4 ساعت برآورد شده است ؛ این خط آهن در حدود سال 1327-1326 با ساخت جاده آسفالته و ورود کامیونهای گازوئیلی از رونق افتاده و به کار خود پایان داد .

1928

با ملی شدن صنعت نفت ایران توسط دکتر محمد مصدق در 29 اسفند 1329 ، کمپ درخزینه نیز چندین    سال تعطیل می شود ؛ سپس اداره ترویج کشاورزی از این محل بعنوان کارآموزی دانشجویان خود استفاده می کند تا اینکه در اول مهرماه 1341 آقای امیرقلی افشار از کارمندان شرکت نفت مسجد سلیمان که مقیم درخزینه بودند بعنوان رئیس کانون کارآموزی خوزستان ، شعبه درخزینه در محل سابق شرکت بکار گرفته می شود ؛ کار این کانون نگهداری از افراد شرور ، بیکار و ولگرد و گاه معتادانی بود که از تمامی شهرهای خوزستان و گاه از بیرون استان به این مکان آورده می شدند .

IMG_0241

بازدید آیت الله بهبهانی ، فرزندش و جمعی دیگر از مسئولین استانی از کانون کار آموزی در اوایل دهه 40 شمسی

آقای افشاری معتقد است ؛ ابتدا تاسیسات اداری درخزینه ایجاد  شده و سپس تاسیسات مسجد سلیمان راه اندازی شده است ، وی می گوید : پس ازبهره برداری از نفت مسجد سلیمان ، ابتدا یک پالایشگاه در منطقه بی بیون ، به منظور مصرف داخلی شرکت راه اندازی شد و بعد از آن یک پالایشگاه دیگر نیز در ملاثانی ایجاد نمودند (در محل گاوداری روبروی دانشکده کشاورزی) .

با پیروزی انقلاب اسلامی این محل در اختیار عده ای قرار می گیرد و بنا به گفته افراد محلی بسیاری از تجهیزات آن فروخته می شود ، این مکان در نهایت تبدیل به پادگان نظامی شده و در زمان جنگ تحمیلی چهره آن بکلی دگرگون می شود ، هیاهوی در خزینه بتدریج رو به خاموشی می گیرد و تا سالها از رونق می افتد .

 امروزه بدلیل توسعه و تسطیح زمینهای کشاورزی درخزینه و ایجاد حوضچه های پرورش ماهی تعدادی از خانواده ها مجددا در این روستا ساکن شده اند .

تهیه و تنظیم : سعید زاهدزاده

*مرکب : کشتی های کوچک بخارکه در این زمان لنج های بخار “نفتون” و “بی بیان” نام دو مرکب از این دست بودند که مختص شرکت بودند ، تا سالها بعد از تعطیلی شرکت این لنج ها مدتها در خزعلیه وجود داشته و کابری آنها را تغییر داده بودند .

 

نویسنده: saied

کاردان هنرهای تجسمی و کارشناس باستان شناسی

14 دیدگاه برای “” درخزینه ” شوشتر ، اولین ایستگاه راه آهن جنوب !”

  1. سلام
    واقعاً این یکی ازسوال های خودم بود خیلی ممنننننننونم
    اگه میشه کمی درباره آقای افشار که از علاقمندان و افراد آگاه در زمینه تاریخ می باشند بنویسید
    منتظر قسمت دوم این مصاحبه ام

    با تشــــــــــــــــــکر فراوان / .

  2. دستتون درد نکنه که با تلاش های فراگیر جهت تحقیق به سراغ همه کس رفته وهمه چیز می نویسید بعد اگه میشه
    بگید آیا آقای افشار منتقد تاریخ هستاند یانه؟ و شغل دقیقشون چی بود ؟

    1. خواهش میکنم ، این وظیفه ایست که بنده با توجه به علاقه و تخصصم دارم انجام میدم و منتی بر کسی ندارم ، آقای افشاری شرکت نفتی بودند و بدلیل اینکه از خانواده ای سرشناس بوده که دارای پست های اداری و دولتی مهمی در سالهای گذشته بوده اند، بنابراین مطالعات فراوانی داشته و بسیاری از مسائل تاریخی منطقه را از نزدیک لمس کرده و فرد آگاه و مطلعی می باشند .

  3. از اینکه این اطلاعات گرانبها را در اختیار ما گذاشته اید بسیار متشکریم ولیکن بسیار اندک وناقص هستند شما میتوانید اطلاعات بیشتری از اقای افشاری بگیرید باتوجه به سوابق ایشان در شرکت نفت ، خلاصه ایشان دارای سوابق طولانی و ذیقیمتی در این رابطه هستنند حتی دارای عکسهاونامه های بسیار معتبری در این زمینه هستنند لذا پیشنهاد میشود تا ایشان در بین ما هستنند از ایشان اسفاده نمایید-متشکرم

    1. منهم بنوبه خیلی تشکر میکنم. باتوجه به تخصصم روی سابقه کشتیرانی بین خرمشهر اهواز درخزینه و شوشتر و دزفول طی 200سال گذشته مطالعه میکنم و متشکر میسوم از هرگونه اطالاعات عکس و مستنداتی در این رابطه. ما واقعا باید دو باره این مسیر رودخانه ای را احیا کنبم و لذا نیار تاریخ پر فراز و نشیب آن داریم. دانشگاه خلیج فارس بوشهر دانشکده علوم و فنون دریایی

      1. سپاس از توجهتان، خوشحالم از اینکه در حد توانم توانسته ام خدمت کوچکی به شهرمان و علاقمندان به تاریخ و فرهنگ ایران زمین خصوصا دوستداران شوشتر، انجام دهم.

  4. با سلام و تشکر از گزارشتون میخواستم عرض کنم که پدر اینجانب نیز یکی از اشخاصی بودند که بر روی خط آهن در خزینه به مسجد سلیمان زحمات زیادی کشیده اند و اطلاعات زیادی در مورد شرکت نفت قدیم دارند و در صورت نیاز آماده همکاری در تکمیل اطلاعات شما میباشند.

    1. جناب پیمان نظری عزیز ، ما با زمان اندکی که در اختیار داریم توانستیم یک قدم برداریم، شما نیز قدمی دیگر در جهت کمک به گذشته این شهر بردارید، اگر فکر میکنید مطلب تازه ای هست که پدر بزرگوارتان در اختیار دارند، در حد 1 صفحه برای ما زحمت کشیده ارسال کنید، در صورت نیاز حتمن به حضور خواهیم رسید، مطالب زیادی داریم که در حال پیگیری آنها می باشیم و یک دست صدا ندارد ( یا صدای کمی خواهد داشت!) خداوند سایه پدر را بر سرتان نگه دارد، پیروز باشید.

  5. من تشکر ویژه دارم از این بابت که اطلاعات وتجربه تان را در اختیار عموم بازدید کنندگان قرار نمودید،ویاد خاطرات مرحوم پدر بزرگم افتادم ،که خاطرات شکار نمودن خود را در( مناطق 22 مایل ،16مایل وآخورش)مینمود وسپس لاشه شکارها را با این قطار به مسجدسلیمان حمل مینمود……..(روح کلیه خدمتگذران متوفی به این صنعت نفت ،قرین رحمت باد)

  6. سپاس از شما جناب مهندس، خداوند روح تمامی درگذشتگان ما رو مورد لطف و رحمت خودش قرار بده ، ما هر چه داریم از گذشتگان خود داریم، قدر فرهنگ و تمدن خودمون و بدونیم؛ سربلند باشید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *