اسناد تجاری شوشتر

خانواده آقا
(قسمت اول)
حاج سلطانعلي صاحب تاجر شوشتري

وي از مشهورترين افراد خانواده آقا و ازتاجران سرشناس شوشتري بود كه در بمبئي سكونت داشت ؛ او فرزند محمد جعفر و نوه حاج محمد يا محمد علي مي باشد ، از تاريخ دقيق ولادت و فوت وي اطلاع دقيقي در دست نيست اما مي توان حدس زد كه در حوالي سال 1245 ه.ق در شوشتر بدنيا آمده باشد .از پدر بزرگش حاج محمد، در يك سند اجاره زمين در ماه رمضان1197 ه . ق  نام برده شده است ؛ در آن سند اشاره شده كه پدرش محمد جعفر به مدت 10 سال زميني كشاورزي را در روستاي اطراف شوشتر از شخصي به اجاره گرفته است .

 از ساير اسناد چنين بر مي آيد كه اجداد او تجارت محدودي با شهرهاي همجوار و گاه با ديگر استان ها داشتند و گاهي باغ يا زميني كشاورزي را براي چندين سال اجاره مي كرده و خود نيز داراي املاك و مستغلاتي بوده اند .

آقا محمد جعفر خلف صدق عاليمكان مرحمت و غفرانماب …..حاجي محمد …

اولين مدرك بدست آمده از سلطانعلي مربوط به ماه شوال سال 1279 ه.ق/ فروردین1242 ه.ش ، مي باشد كه توسط احمد علم براي آقا اسداله برادر آقا سلطانعلي نوشته شده است؛

نور چشم عزيز آقا سلطانعلي را در شهر رمضان روانه بصره نموده ام ….

آخرين آن نيز در 28 جمادي الثاني 1341/ 25 بهمن 1301 ، است كه از بمبئي براي خواجه محمد افضل تاجرشوشتري ارسال شده است ؛ متاسفانه تا امروز سندي از سرگذشت حاج سلطانعلي بعد از اين سال بدست نيامده است .

چگونگي راهيابي به بمبئي

از مضمون سند سال 1279ه.ق چنين برمي آيد كه بين شوشتر و بمبئي رفت و آمد هاي محدودي صورت مي گرفته و يك حلقه ارتباطي بين شوشتر ، محمره ، بصره و بمبئي توسط مجموعه اي از تجار در جريان بود كه علاوه بر خانواده آقا ، خانواده علم نيز كه عمو زاده هاي  آنها بودند ؛  بيشترين سهم را در اين تبادلات بر عهده داشته اند .

در همان سال سلطانعلي به تشويق حاجي احمد علم جهت انجام كارهاي تجاري به بصره مي رود ( خانواده علم گویا عمو زاده های وی بوده اند ،چرا که حاجی سلطانعلی و آقا اسداله را عمویی خطاب می کردند ) به روايت همين سند وي نزديك به يكسال و نيم به قصد كسب و كار راهي بلاد عجم شده بود ولي موفقيتي كسب نكرده بود ، اينكه مشخصا كجا ؟ و نزد چه كسي ، در سند مزبور ذكري نيامده است .

گويا بر اساس همين حلقه ارتباط تجاري بود كه در همان ايام سر از بمبئي در مي آورد ؛ قديمي ترين سند از حضور وي در بمبئي نامه ايست مربوط به سال 1282 ه.ق كه حضور دو برادر يعني آقا اسداله و آقا سلطانعلي را نشان مي دهد . در آن زمان طبق همين سند تاجراني چون : حاجي حسين علم و حاجي ابوالحسن صاحب ؟ در بمبئي حضور داشته اند ، اما ازحضور ثابت و يا موقت آنها مطمئن نيستيم ؛ همچنين در نامه اي از1283ه.ق سلطانحسين نامه اي از شوشتر خطاب به پدرش سلطانعلي و عمويش آقا اسدالله به محمره مي نويسد كه مي تواند نشان دهنده اين مطلب باشد كه طي اين سالها بين شوشتر ، محمره و بمبئي در رفت و آمد بوده اند .

در ميان اسناد بدست آمده بارنامه اي وجود دارد متعلق به 5 جمادي الاول 1285 كه نشان مي دهد توسط ميل كراچي¹ ، مقداري خورده قماش به بصره ارسال داشته است اين كشتي ها متعلق به كمپاني انگليسي – هندي بنام :

” british india steam nabigationcompany,s   ”                     بوده است .

تاسيس كمپاني جهازات خليج فارس

از اقدامات مهمي كه حاجي سلطانعلي شوشتري در حدود سالهاي 1331و1332ه.ق انجام داد تاسيس كمپاني حمل و نقل دريايي بنام ” كمپاني جهازات خليج فارس “ بود كه با همكاري تعدادي از تجار شوشتري ؟ به منظور حمل مال التجاره از بمبئي به محمره و بالعكس انجام  گرفت .

بر سر برگ نامه ها يي كه از سال 1333ه.ق  بجا مانده بعد از نام حاجي سلطانعلي كلمه

” و شركاء “ نيز قيد شده و اين تغيير اشاره به  تاسيس كمپاني مزبور دارد . نكته ديگر اينكه بعد از سال 1333ه.ق  امضاي حاج سلطانعلي ديگر مثل گذشته داراي قدرت و قوت قلم نيست ، و چنين به نظر مي رسد كه به دليل ضعف و پيري ، شخص ديگري از سوي او امضا مي نمود .

تا كنون سندي در مورد كم و كيف تاسيس كمپاني جهازات خليج فارس بدست نيامده ،اما در نامه اي محمد جعفر شوشتري فرزند آقا اسداله به برادرش آقا محمد حسن از بمبئي نوشته :  بدليل شروع كار كمپاني به شدت سرشان شلوغ است حتي فرصت انجام كارهاي شخصي خود را پيدا نمي كنند و به حاجيه بي بي مادرش نوشته :  در صورت يافتن فراغت  از امور كمپاني ، با جهاز(كشتي) خودمان به شوشترآمده در غير اين صورت شما را به بمبئي مي آورم .

نكته ديگر در اين سند پيشنهاد شراكت در كمپاني مزبور از سوي آقا محمد جعفر به شخصي بنام خدا كرم خان ؟ توصيه شده است و گفته شده كه عايدات كمپاني ميتواند سودي بيش از اجاره زمينهاي پر درد سر شوشتر براي ملاكين داشته باشد .

 در كتاب گنج شايگان  اثر محمد علي جمال زاده نيز اشاره اي به اين كمپاني شده و به برخي از دارايي هاي آن اشاره شده كه عينا نقل مي شود :

“كمپاني كشتيراني شوشتري ها كه در همين اواخر در زمان جنگ در بمبئي به دستياري حاجي سلطانعلي صاحب شوشتري و شركاي وي ايجاد گرديده است، كمپاني مذكور تا اوايل ربيع الثاني 1335 چهار كشتي به آب انداخته است كه از آن جمله است «سردار» و «شوشتر» و «پرسيا». قيمت «سردار» به تنهايي معادل است تقريبا با 300.000 تومان (7 لك روپيه) و محل اداره شركت به قيمت 85.000تومان (2 لك روپيه) خريداري شده است. “

اما در خلال جستجوها در ميان اسناد آقاي محمد علي شرف الدين به صورتحسابي از كمپاني مذبور برخورد نموديم كه مربوط به دسامبر 1918 مي باشد و در آن ميزان دارايي و بدهي كمپاني را به شكل دقيقي ذكر نموده است و نشان مي دهد اطلاعاتي كه جمالزاده در سطور فوق اشاره نموده با آنچه در اين صورتحساب نوشته شده كاملا مغايرت دارد ؛  بطور مثال در بيان قيمت كشتي هاي كمپاني نوشته ” سردار² ” به تنهايي 7 لك ³ قيمت دارد ، در صورتيكه در صورتحساب 1918 جمع سه كشتي كمپاني 39 لك در كمترين نرخ يعني تقريبا هر كشتي 13 لك ارزشگذاري شده و نيز ساختمان كمپاني كه جمالزاده 2 لك  آنرا ذكر كرده ، در سند مذكور 8 لك برآورد شده است.

با اين وجود آنچه قطعيت دارد سندي است كه نزد جناب آقاي شرف الدين نگهداري مي شود. در سند مزبور، بعد از كسر بدهي هاي كمپاني ، سرمايه آنرا به قرار ذيل برآورد مي كند :  91 لك و 11 هزار روپيه .

مي توان عدد بدست آمده را با قيمت روز 1 روپيه به پول امروز محاسبه نمود تا ميزان دارايي كمپاني مورد نظر دقيقتر بدست بيايد .

فعاليتهاي تجاري

اسناد نشان مي دهد كه بخشي از سرمايه ي در گردش حاج سلطانعلي كه با آن به تجارت مي پرداخت متعلق به افراد سرشناسي از بين اقوام ، دوستان و گاه سايرتجار بود كه آنان در سود حاصله سهيم بودند . بواسطه اعتباري كه حاج سلطانعلي و خانواده اش نزد مردم داشتند ، عده اي پول خود را جهت تجارت به وي مي سپردند ، از جمله سند ذيل كه از سال 1305 ه .ق بدست آمده به اين مسئله اشاره نموده است .

 

موازي چهار هزار و چهارصد روپيه سكه كمپاني…..در نزد حساب …حاجي سلطانعلي ولد …آقا محمد جعفر …تاجر شوشتري …

ويژگيهاي فردي

وي در كار تجارت فردي باهوش ، زيرك وعاقل بود كه مدام در نامه هايش نزديكان را به زيركي و تصميم گيري هاي به موقع راهنمايي مي نمود و به دليل همين ‍‍ذكاوت بود كه توانست در بين خانواده و نزديكان خود به سرعت راه ترقي را بپيمايد .

او از نظر مذهبي فردي ديندار و معتقد بود كه از لابلاي نوشته هايش اين مطلب به خوبي آشكار است ؛ مسائل شرعي خود را نزد ابوالقاسم نجفي كاشفي – كه در آن زمان در بمبئي ساكن و مورد رجوع ايرانيان آنجا بود – انجام مي داد .

همچنين فردي با سواد و آگاه به مسائل روز بود ، خطي بسيار زيبا داشت و اهل مطالعه بود. در يكي از نامه هايش به مطلبي – كه در هفته نامه اختر چاپ استامبول خوانده –  در مورد حفاري زمينهاي اطراف شوشتر و دزفول توسط اروپاييها به آقا اسداله نوشته :

ارزش جزء كوچكي از آثاري كه در آن زمينها بدست مي آيد خيلي بيشتر از مبلغي است كه آنها جهت حفاري به صاحبان زمين مي دهند .

سرانجام كار حاج سلطانعلي شوشتري

بيشترين مكاتبات حاجي سلطانعلي بعد از فوت برادرش حاجي اسداله با فرزند او آقا محمد حسن بود ، تا كنون هيچ سندي كه نشان دهد سر انجام كار حاج سلطانعلي چگونه شده ، بدست نيامده است .

 نوشته سعيد زاهدزاده –  بهار 1391

منابع :

1-   كتابخانه و مجموعه اسناد شخصي خاندان شرف الدين .

2-   مجموعه اسناد شخصي نگارنده .

3-   كتاب گنج شايگان نوشته : زنده ياد محمد علي جمال زاده .

نویسنده: saied

کاردان هنرهای تجسمی و کارشناس باستان شناسی

8 دیدگاه برای “اسناد تجاری شوشتر”

  1. سلام جناب آقای زاهد زاده

    از راه اندازی سایتی با این سبک به وجد آمدم، بخاطر شروع این کار و ایجاد انگیزه برای دیگر دوستداران
    اگر چه به لحاظ فرم، دسته بندی مطالب و … جای کار بسیار دارد ولی شروع این کار جای بسی مسرت و خوشحالی دارد .
    از هرگونه همکاری با شما در حد توانم دریغ نمی کنم .

    محمد رضاحلاج

    1. p ؛ سلام، ممنون از پیامتون ، برای ادامه بهتر کارمون نیازمندهمراهی و دعای خیر شما هستیم ، در پناه حق و در کنار خانواده محترم سلامت باشید .

  2. ضمن عرض سلام و خسته نباشید و تشکر فراوان از زحمات شما.
    جناب آقای زاهد زاده

    برای ارسال یک سری مدارک مربوط به خانواده آقا برای شما نیاز به ایمیل آدرستون دارم.

    با تشکر .

    1. با سلام به استاد ، همکار و دوست عزیز جناب همت پور و همسر گرامی بانو آقایی و فرزندان گرانقدر شما ، یادگار خانواده تاریخ ساز آقا که در معرفی تاریخ تجارت در شوشتر ، سهم بسزایی در سده های اخیر داشته اند ، ضمن تشکر از شما در انجام خدمتی که بی مزد و منت و تنها از سر عشق و ادای دین به زادگاهمان و مردمانش بدینوسیله می توانیم انجام دهیم ، همکاری می فرمایید ، امیدوارم شما و خانواده محترم شادمان و سلامت باشید .
      http://www.zahed1976@yahoo.com

  3. سلام.ممنون از پاسختون.همکاری با جنابعالی باعث افتخار ماست.

    جناب آقای زاهد زاده پدرم به زودی یه سری مدارک برای شما خواهند فرستاد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *