اسنادی از شوشتر

 فرمانی از ناصرالدین شاه

سندی که پیش روی شماست ، فرمانی حکومتی است از ناصرالدین شاه قاجار که طی این سند حکم ممیزی و مستوفی گری خوزستان را به فردی بنام میرزا نصرت الله مستوفی سپرده است ؛ با جستجو در بین افراد خانواده مستوفیان شوشتر که در آینده از احوال ایشان خواهیم نوشت ،  این شخص را نیافتیم ، و چون در دوره ناصری مستوفی و مستوفی گری یک شغل دولتی بوده ، ممکن است که این فرد از خانواده ای غیر از مستوفیان شوشتر باشد ، تا ببینیم در آینده به چه اسنادی دست می یابیم .

 farman naseri2

نقش مُهر:

الملک لله تعالی

تا که دست ناصرالدین خاتم شاهی گرفت

صیت داد و معدلت از ماه تا ماهی گرفت

{طُغرا}: الملک لله تعالی فرمان همایون شد

عمل و انصاف ملوکانه مقتضی آمد که توجهی بحالت رعایا و برایا فرماییم و آنها را از بی اعتدالی مصون و محفوظ داریم و قرار محکمی در مالیات دیوانی بگذاریم  که مالک و رعیت بداند در عرض سال  بدولت چه می دهند و حاکم و مباشر بفهمند چه باید بگیرند . در معامله هذه السنه تنگوزئیل (سال خوک) سعادت تحویل مطابق یک هزار و دویست نود و دو هجری ، مقرب الخاقان میرزا نصرت الله مستوفی را مامور ممیزی ولایت عربستان فرمودیم  و او موافق عدل و انصاف  جمع قریه گتوند ، محال شوشتر ابواب جمعی مقرب الخاقان حسین قلی خان ایلخانی که مبلغ پانصد و پنج تومان نقد و مقدار سی خروار جنس است ، و از قرار تفصیل تشخیص داده ، لهذا این فرمان همیون (همایون) بجهت سر خط سمت ترقیم یافت که {عالیجاهان} مباشرین دیوان ، دیناری علاوه مطالبه ننمایند . باید من بعد هم اسم فرع و تفاوت عمل و رسومات در میانه محصلی و غیره و غیره ، بالمره متروک و منسوخ باشد ، مقرر آنکه این فرمان همایون را سر خط مالیاتی خود دانسته ، هیچ وقت هیچ چیز علاوه این مبلغ به احدی ندهند و در عهده شناسند ، تحریرا فی شهر محرم سنه 1292  .

درمیانه سند نرخ مالیات را به خط سیاق تعیین نموده اند

(؟ ) بابت خیش دیم کار        (؟) هر خیش      (؟) مراعی      باغات که با دلو چاه مشروب می شود ، هر ماه (؟)     طاحونه (آسیاب) و کلکچی (؟)

 {نواقلی} … (؟)

تهیه و تنظیم : سعید زاهدزاده

توضیحات :

1- مستوفی گری و مستوفی در دوره ناصری یکی از مشاغل مهم درباری محسوب می شد. در اصطلاح آن عصر، مستوفی کسی بود که مال دولت را استیفا یا طلب می کرد. در واقع امر محاسبه مالیات ها برعهده مستوفیان بود. مستوفی ها برای ایفای وظایف خود چهار دفتر داشتند، در این دفاتر اسامی ولایات ایران نوشته شده بود. دستورالعمل هر ولایت از جهت مالیات ها قبل از عیدنوروز به پایان می رسید، سپس به امضای مستوفی الممالک و صدراعظم، آنگاه به صحه شاه می رسید و به خزانه واریز می شد. مستوفی ها وظیفه سنگینی را از لحاظ وصول و برات کردن پول برعهده داشتند و وقتی کارشان در پایان سال تمام می شد به امضای صدراعظم و شاه می رسید. صدراعظم وقتی مهر مستوفی را می دید، پشت ورقه را مهر می کرد و شاه نیز فرمان مخصوص را صحه می گذاشت. آن وقت این فرمان را چهارنفر از رجال یعنی صدراعظم، مستوفی الممالک، صاحب دیوان و منشی الممالک مهر می کردند

2- منبع سند : مرکز اسناد دانشگاه ماربورگ